Kanibalizm sprzed 850 tysięcy lat. Naukowcy wykluczyli głód – więc dlaczego zjadali swoich?

W hiszpańskich górach Sierra de Atapuerca archeolodzy właśnie zakończyli sezon wykopaliskowy, który dorzucił do jednej z najbardziej niepokojących zagadek prehistorii kolejne 24 kości. Należały do Homo antecessor – gatunku człowieka sprzed 850 tysięcy lat – i noszą wyraźne ślady tego samego, co znajdowano tu od lat: celowego oddzielania mięsa od kości. Nowość jest jednak taka, że tym razem ofiarami nie były wyłącznie dzieci. Naukowcy od dawna wiedzą, że w jaskini Gran Dolina dochodziło do kanibalizmu. Nie wiedzą jednak wciąż, dlaczego – bo najprostsza odpowiedź, głód, została odrzucona już kilkanaście lat temu.

Co dokładnie znaleziono latem 2026 roku w temacie kanibalizmu?

Zespół z instytutu IPHES-CERCA, prowadzący tegoroczne wykopaliska na stanowisku Gran Dolina, wydobył 24 nowe skamieniałości z tzw. warstwy Aurora. Wśród znalezisk są fragment kości skroniowej czaszki, kręgi szyi i dolnej części pleców, kości palców dłoni i stóp, trzy zęby oraz kilka kości długich – w tym pierwsza w historii tego stanowiska kość łokciowa. Koordynator wykopalisk Andreu Ollé przekazał agencji EFE, że w tej samej warstwie natrafiono też na kamienne narzędzia oraz kości zwierząt: hien, bobrów, jeleni, koni i nosorożców.

To, co robi wrażenie, to skala. Łącznie na Gran Dolina odnaleziono już około 200 szczątków, które mogą należeć do 12–15 osobników – to jeden z najbogatszych zbiorów kości najwcześniejszych mieszkańców Europy, jaki w ogóle istnieje. Wśród nowych szczątków jest co najmniej sześciu dorosłych, co diametralnie zmienia dotychczasowy obraz – wcześniej badacze koncentrowali się głównie na kościach dzieci i nastolatków.

Kim był Homo antecessor?

Homo antecessor to gatunek człowieka, który zamieszkiwał dzisiejszą Hiszpanię między 1,2 miliona a 800 tysięcy lat temu i jest uznawany za jednego z pierwszych mieszkańców Europy w ogóle. Miał zaskakująco współczesną twarz – wyraźnie zarysowany nos, zaokrąglone policzki, cofnięte łuki brwiowe – co przypominało cechy dzisiejszego Homo sapiens, mimo że dzieliło ich prawie milion lat ewolucji. Objętość mózgu wynosiła u niego około 1000 cm³, a dorośli osobnicy mierzyli 1,6–1,8 metra. Posługiwał się prostymi narzędziami kamiennymi i, jak pokazują kolejne wykopaliska, żył w grupach, w których śmierć – z niejasnych powodów – bardzo często kończyła się na talerzu współplemieńców.

Pierwsze skamieniałości tego gatunku odnaleziono w warstwie Aurora w połowie lat 90. XX wieku i to właśnie one na nowo napisały historię zasiedlania Europy przez człowieka. Od tego czasu Gran Dolina jest jednym z najintensywniej badanych stanowisk paleoantropologicznych na świecie.

Ślady na kościach: dlaczego naukowcy mówią wprost o kanibalizmie?

To nie jest wniosek wyciągnięty na wyrost. Wiele ze znalezionych kości nosi charakterystyczne nacięcia i ślady powstałe podczas celowego oddzielania tkanek miękkich od szkieletu – dokładnie takie, jakie pozostawia obróbka mięsa, a nie np. atak drapieżnika. Podobne ślady odkrywano na Gran Dolina już podczas wcześniejszych kampanii wykopaliskowych, prowadzonych w latach 1994–1998 oraz 2003–2011.

Największą nowością tegorocznego sezonu jest to, że ślady te występują teraz również na kościach dorosłych osobników. Do tej pory wiele wcześniejszych doniesień – w tym głośna sprawa dziecka ze śladami dekapitacji sprzed 850 tysięcy lat – sugerowało, że ofiarami padały głównie dzieci i młodzież. Nowe kości pokazują, że dorośli byli traktowani po śmierci dokładnie tak samo – co oznacza, że praktyka ta nie była skierowana wybiórczo na najsłabszych członków grupy.

Dlaczego to nie był głód? – obalony mit

Najprostszym wytłumaczeniem kanibalizmu wydaje się desperacja: brak jedzenia, głodowa zima, ostateczność. Naukowcy z Centro Nacional de Investigación sobre la Evolución Humana (CENIEH) sprawdzili tę hipotezę już w 2013 roku, modelując dostępność zasobów troficznych dla pierwszych osadników Europy na stanowisku Atapuerca-TD6. Wnioski były jednoznaczne: 800 tysięcy lat temu w tym rejonie nie brakowało pożywienia, więc kanibalizm nie mógł być efektem głodu.

To właśnie ten wniosek sprawia, że sprawa robi się naprawdę intrygująca. Skoro nie chodziło o przetrwanie, to o co? W literaturze naukowej od lat funkcjonuje teoria tzw. kanibalizmu międzygrupowego – według niej Homo antecessor mógł zjadać członków obcych, rywalizujących grup jako efekt konfliktów o terytorium i zasoby, a nie z głodu własnych bliskich.

Jakie są teorie w kontekście kanibalizmu: konflikt, rytuał czy coś jeszcze

Zespół prowadzący tegoroczne wykopaliska rozważa kilka scenariuszy. Jeden z nich zakłada starcie między różnymi grupami hominidów, w którym w pierwszej kolejności ginęły – i były zjadane – dzieci i młodzież, jako słabsi, łatwiejsi do pokonania członkowie przeciwnej grupy. Problem w tym, że na razie nie znaleziono na kościach śladów przemocy poprzedzającej śmierć, co osłabia tę hipotezę.

Inne badania z ostatniej dekady sugerują coś znacznie bardziej pragmatycznego – że dla Homo antecessor kanibalizm mógł być po prostu opłacalną strategią pozyskiwania kalorii, niezależnie od tego, kto był ofiarą. Naukowcy z CENIEH pokazali w publikacji z 2019 roku, że antropofagia mogła być „opłacalna” jako element codziennej ekonomii przeżycia sprzed miliona lat, a ludzkie mięso było wykorzystywane w znacznie większym stopniu, niż wcześniej sądzono. Innymi słowy: zwłoki członka grupy – czy to zmarłego naturalnie, czy zabitego w konflikcie – po prostu nie szły na marne.

Co dalej z badaniami o kanibalizmie?

Cel tegorocznej kampanii był jasny: dokładnie zbadać warstwę Aurora i spróbować w końcu odpowiedzieć na pytanie, dlaczego dochodziło do kanibalizmu, a nie tylko potwierdzić, że miał miejsce. Większa próbka kości, zwłaszcza obecność dorosłych, daje badaczom znacznie lepszą podstawę do analizy struktury wiekowej, budowy ciała i zachowań społecznych jednej z pierwszych grup ludzkich w Europie. Zespół zapowiada kolejne sezony wykopaliskowe – Gran Dolina wciąż uchodzi za miejsce, które może kryć w sobie więcej szczątków, niż udało się dotąd wydobyć.

Bibliografia

• Ada Michalak, Zjadali swoich, ale nie z głodu. Zagadka sprzed setek tysięcy lat, rp.pl, 23.07.2026r
• Dario Radley, New Homo antecessor fossils show adults were also victims of cannibalism in ancient Spain, Archaeology Magazine, 24.07.2026:
• Cannibalism of Homo antecessor was not due to food shortage, CENIEH, 03.04.2013;
• Cannibalism was profitable for 'Homo antecessor’, CENIEH, 06.05.2019;
• A Child Decapitated 850,000 Years Ago: New Evidence of Prehistoric Cannibalism at Atapuerca, IPHES, 24.07.2025;
• Saladié P. i in., Intergroup cannibalism in the European Early Pleistocene, Journal of Human Evolution, 2012;
• Homo antecessor, Wikipedia (en);

Zobacz też na blogu Rozbria nie tylko na temat kanibalizmu

Jeśli interesują Cię inne mroczne i zaskakujące epizody z historii, sprawdź też:

• Obława Augustowska — zapomniana zbrodnia ZSRR — inna historia, o której świadomie mówi się za mało.
• Sandały Tutanchamona — niezwykłe obuwie faraona — gdy archeologia odkrywa więcej, niż się spodziewamy.
• Kazimierz Wielki jednak miał potomstwo? Historycy podważają utarty mit — kolejny przykład, jak nowe badania obalają utrwalone teorie.