Histobref w sierpniu 2026

Histobref wraca! Jak zwykle zebrałem dla Was najciekawsze newsy ze świata archeologii i historii, które pojawiły się w ostatnich tygodniach — od polskich lasów i grodzisk, przez rzymskie domy i etruskie studnie, aż po genetyczne „duchy” w naszym DNA. Jeśli fascynują Cię takie historie, zostań z nami na dłużej — poniżej 20 krótkich tematów, każdy z omówieniem i linkiem do źródła.

Histobref: Pod lodziarnią w Gdańsku znaleziono drewniany kościół z 1140 roku

Na terenie dawnego Zamczyska przy ul. Sukienniczej w Gdańsku, pod nieistniejącą już lodziarnią „Miś”, archeolodzy odkryli relikty drewnianego kościoła datowanego na około 1140 rok. Konstrukcja zachowała się miejscami do wysokości 1,5 metra, a obok świątyni odsłonięto cmentarz z ponad 200 pochówkami oraz zrębowe domy. Wcześniej w tym samym miejscu natrafiono na płytę nagrobną z gotlandzkiego wapienia z wizerunkiem wojownika w kolczudze, z mieczem i tarczą, przykrywającą szkielet wysokiego mężczyzny. To potencjalnie najstarszy odkryty w Polsce kościół drewniany — miasto rozważa pełne wydobycie konstrukcji, co kosztowałoby miliony złotych; trwają rozmowy z Ministerstwem Kultury.

Źródło: pl.euronews.com

Histobref: Gliniany garnek pełen XVII-wiecznych monet w mazowieckim lesie

W lesie w powiecie nowodworskim poszukiwacze z pozwoleniem odnaleźli fragmentaryczne naczynie gliniane wypełnione kilkudziesięcioma monetami z XVII wieku. Wśród nich są srebrne orty i trojaki, m.in. z czasów Zygmunta III Wazy. Znalezisko, o którym poinformowano 5 sierpnia 2026 r., przekazano Mazowieckiemu Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków. Monety są częściowo zbrylone z ziemią, więc dopiero konserwacja i analiza pozwolą ustalić dokładne nominały, władców i daty bicia.

Źródło: wiadomosci.wp.pl | dodatkowo: warszawa.eska.pl

Histobref: Krzyżyk ze Starego Książa może być jednym z najstarszych śladów chrześcijaństwa w Polsce

Pozłacany miedziany krzyżyk ze Starego Książa na Dolnym Śląsku, dotąd uznawany za późnośredniowieczny, został przedatowany na przełom IX i X wieku i powiązany z kulturą wielkomorawską. Zdaniem badaczy mógł być okuciem relikwiarza albo oprawy księgi liturgicznej. Wyniki opublikowano w II tomie „Zeszytów Naukowych Zamku Książ” — autorami są prof. Krzysztof Jaworski, Sylwia Rodak, Ewa Lisowska i Aleksandra Pankiewicz. Stanowisko to dawne duże grodzisko słowiańskie z końca IX wieku, gdzie znaleziono też skarb żelaza i fragment wielkomorawskiej bradaticy.

Źródło: wroclaw.tvp.pl

Histobref: Miecz z epoki brązu stał pionowo w lesie pod Gdańskiem

Podczas legalnych poszukiwań z detektorem Marcin Wiśniewski natrafił w piaszczystej glebie na około 60-centymetrowy miecz sztychowy z zieloną patyną i rytymi łukami oraz rowkami, wbity pionowo w ziemię. Zabytek ma około 2700 lat (900–700 p.n.e.). Znalazca nie wyciągnął go samodzielnie — oznaczył miejsce i zgłosił odkrycie, co pozwoliło zbadać kontekst. Archeolodzy uważają, że mogło to być celowe, rytualne złożenie depozytu; Lasy Państwowe podkreślają, że wartość takiego miecza odpowiadała wtedy całemu stadu bydła. W tym samym lesie w latach 20. XX w. znaleziono dwa miecze z rękojeściami antenowymi, które zaginęły w czasie II wojny światowej.

Źródło: archaeologymag.com

Histobref: Dom Göringa w Wilczym Szańcu postawiono na cmentarzu

Archeolodzy z PAN — mgr Jakub M. Niebylski i dr Bartłomiej Sz. Szmoniewski — wraz z Fundacją Latebra przeprowadzili pierwsze profesjonalne badania w domu Hermanna Göringa w Gierłoży. Odkryli kolejnych pięć pochówków i dwa skupiska szczątków, a jeden szkielet znajdował się wprost pod fundamentem budynku. Teren zniwelowano o około 1,5 metra, znaleziono gwoździe trumienne — budowany w 1944 roku dom wznoszono w pośpiechu, prawdopodobnie bez ekshumacji zmarłych. Dwa lata wcześniej pod podłogą znaleziono sześć szkieletów bez dłoni i stóp, a śledztwo prokuratury umorzono. Zaplanowano datowanie dendrochronologiczne i radiowęglowe.

Źródło: scienceinpoland.pap.pl | dodatkowo: zero.pl

Histobref: Łowcy mamutów celowali w samice — dowody także z Krakowa

Międzynarodowy zespół przeanalizował DNA 521 mamutów włochatych (448 sekwencjonowanych po raz pierwszy) ze szczątków sprzed 30–20 tys. lat, m.in. z 11 kluczowych stanowisk archeologicznych Eurazji, w tym z Krakowa-Spadzistej. Na stanowiskach naturalnych proporcja płci wynosiła 66% samców do 34% samic, natomiast tam, gdzie działał człowiek — odwrotnie: 30% samców i aż 70% samic. Oznacza to, że paleolityczni łowcy wybierali stada samic z młodymi, a nie samotne samce. Badania opublikowano w „Current Biology”; pierwszą autorką jest dr Hannah M. Moots z Centrum Paleogenetyki w Sztokholmie, a wśród autorów są prof. Love Dalén i dr hab. Jarosław Wilczyński z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN.

Źródło: scienceinpoland.pl

Histobref: 626 znaków kamieniarzy na greckiej bramie w Libii to starożytna lista płac

Anna Urszula Kordas z Uniwersytetu Warszawskiego udokumentowała 626 znaków kamieniarskich na monumentalnej Bramie Tauchira w Ptolemais w Cyrenajce. Rozpoznała 27 typów oznaczeń — litery greckie, ligatury i monogramy — wskazujących na co najmniej siedem ekip budowlanych oraz około 14 warsztatów i osób. Sam znak AP/E powtarza się 92 razy na wieży północnej, a wieże wznoszono równolegle; w II w. p.n.e. bramę przebudowano za Ptolemeusza VIII Fyskona. Najciekawsze jest to, że znaki celowo pozostawiono widoczne — to unikat wśród fortyfikacji hellenistycznych — co badaczka interpretuje jako rozliczenie prac i publiczne uznanie zasług fundatorów.

Źródło: digarchive.com | publikacja naukowa: cambridge.org

Histobref: Najwięcej złota, jakie wydobyto z wraku w całym Morzu Śródziemnym

Bizantyjski wrak odkryty ponad dekadę temu u chorwackiej wyspy Mljet został wreszcie zbadany i datowany na VII–VIII wiek n.e. Na dnie znaleziono złote monety, klamry zdobione rubinami, szmaragdami i perłami oraz złoty sygnet z wizerunkiem cesarza. Igor Miholjek z Chorwackiego Instytutu Konserwacji podkreśla, że to ponad pół kilograma złota — największy taki zbiór wydobyty z wraku w całym Morzu Śródziemnym. Zdaniem badaczy statek wiózł wysokiego rangą dostojnika z orszakiem, a znalezisko rzuca nowe światło na przejście od późnego antyku do średniowiecza.

Źródło: archaeology.org

Histobref: Remont murów odsłonił rzymski dom z mozaikami w centrum Rzymu

Rutynowe wzmacnianie murów w Villa Celimontana na wzgórzu Celius doprowadziło do odkrycia rzymskiego domu z ośmioma pomieszczeniami, z których pięć przebadano w całości. Budynek powstał w II wieku n.e. i był przebudowywany w III wieku. W jednym z pomieszczeń znaleziono dwie nałożone na siebie mozaiki, w tym emblemat z delfinem i rybą, a także malowany sufit z czerwonymi i niebieskimi kołami na białym stiuku, możliwy do rekonstrukcji w ponad 50%. Badacze rozważają, czy była to elitarna domus, czy koszary rzymskich strażaków (vigiles). Prace finansowano ze środków PNRR i UE.

Źródło: euronews.com

Histobref: Etruska studnia rytualna z figurkami i dwoma szkieletami

W trakcie 39. kampanii Uniwersytetu Bolońskiego w etruskim mieście Kainua (Marzabotto w północnych Włoszech), pod kierunkiem prof. Elisabetty Govi, odkryto studnię w świętym okręgu bogini Uni. W środku znaleziono dwie brązowe figurki kobiet, rzadką brązową płytkę, która po dwóch tysiącleciach nadal jest błyszcząca, oraz szkielety dwóch dorosłych osób. Rytuał fundacyjny studni datowano na koniec VI lub początek V wieku p.n.e., a szkielety powiązano z późniejszym rytuałem jej zamknięcia. Badania wsparło włoskie Ministerstwo Kultury kwotą 140 tys. euro, a zabytki trafią do muzeum MNEMA.

Źródło: heritagedaily.com

Histobref: Dwa neolityczne grobowce obok siebie — pierwszy taki przypadek w Irlandii

W Maree (Prospecthill) w hrabstwie Galway archeolodzy odnaleźli „zaginiony” grobowiec korytarzowy o długości około 30 metrów — jeden z największych i najbardziej południowych w Irlandii — a obok nieznany dotąd dolmen portalowy z płytą nakrywową o długości 4 metrów, grubości 1 metra i wadze około 14 ton. Oba obiekty mają blisko 6000 lat, a to jedyne znane w Irlandii miejsce, gdzie występują razem oba typy grobowców. Wśród znalezisk są narzędzia kamienne, ceramika, przepalone kości oraz unikatowy wisiorek z ametystu.

Źródło: universityofgalway.ie

Histobref: Dżuma zabijała łowców-zbieraczy nad Bajkałem 5500 lat temu

Badania DNA opublikowane w „Nature” wykazały obecność bakterii Yersinia pestis u 18 z 46 osób (około 40%) pochowanych na czterech syberyjskich cmentarzyskach w okolicach Bajkału. Wśród ofiar było wielu dzieci i nastolatków, a całe rodziny chowano razem. Badane szczepy miały unikatowy superantygen, co oznacza, że dżuma zabijała skutecznie jeszcze przed powstaniem rolnictwa i miast oraz przed wykształceniem wydajnej transmisji przez pchły — źródłem infekcji były prawdopodobnie świstaki. W zespole pracowali m.in. Eske Willerslev, Ruairidh Macleod i Martin Sikora (Kopenhaga/Cambridge) oraz Andrzej Weber (Uniwersytet Alberty).

Źródło: phys.org

Histobref: W naszym DNA siedzą dwaj „przodkowie widma”

Zespół z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley opisał w „Science” 30 lipca 2026 nową metodę TRACE, która wyłapuje w genomach ślady nieznanych populacji. Okazuje się, że około 2% współczesnego genomu ma pochodzenie archaiczne. Pierwszy „duch” to afrykańska linia, która oddzieliła się około 800 tys. lat temu i mieszała się z naszymi przodkami przed 50 tys. lat temu, wnosząc 0,5–1% DNA na osobę. Drugi to linia „superarchaiczna” sprzed 1,8 mln lat, która dotarła do nas przez denisowian – u nich stanowi 3 –5% genomu. Odziedziczone fragmenty są wzbogacone w geny odporności i metabolizmu.

Źródło: news.berkeley.edu

Histobref: Dwa ptaszki z ciosu mamuta wielkości paznokcia — 40 tysięcy lat

W jaskini Hohle Fels w Niemczech znaleziono w 2025 roku dwie miniaturowe figurki ptaków z kości słoniowej mamuta, leżące 1,5 metra od siebie w warstwie aurignackiej sprzed 40 tys. lat. Mają zaledwie około 2 cm i ważą 1,3 g oraz 0,7 g — jedna przedstawia ptaka odpoczywającego lub siedzącego na jajach, druga ma rozpostarte skrzydła. Wykopaliskami kieruje Nicholas Conard z Uniwersytetu w Tybindze; to już trzecia figurka ptaka z tej jaskini, z której pochodzi też słynna Wenus z Hohle Fels z 2008 roku. Figurki można oglądać w Muzeum Prehistorii i Sztuki Epoki Lodowcowej w Blaubeuren do 4 kwietnia 2027 roku.

Źródło: livescience.com

Histobref: Najstarszy zapis kalendarza Majów odczytany z węglowego malowiska w Calakmul

W Substrukturze II C w Strukturze II w Calakmul (Campeche, Meksyk), w komorze o sklepieniu przypominającym jaskinię, ponownie przebadano malowidło z węgla drzewnego o wymiarach około 1,9 × 1,7 m. Przedstawia bohatera Juun Ajaw polującego na wodne stworzenie, a obok widnieje znak dnia z 260-dniowego kalendarza Tzolk’in. Datowanie na około 400– 200 p.n.e. czyni to najstarszym znanym zapisem pisma w Calakmul – dotąd znano tam tylko inskrypcje klasyczne z lat 250–900 n.e. Rekonstrukcję z użyciem obrazowania cyfrowego i fotogrametrii prowadził Daniel Salazar Lama we współpracy z INAH, Archaïos, CEMCA i Fundacją Stresser-Péan.

Źródło: heritagedaily.com

Histobref: Złote języki w ustach zmarłych z egipskiej Mariny El Alamein

W antycznym Leukaspis (Marina El Alamein) egipska misja odkryła 18 nowych grobowców — 11 wykutych w skale hypogeów o głębokości około 8 metrów i 7 naziemnych z wapienia — co daje już 44 znane grobowce na tym stanowisku. Otwarto zapieczętowany, 2,5-metrowy sarkofag granitowy ze szczątkami. Najbardziej efektowne znaleziska to 24 złote „języki” wkładane zmarłym do ust, rzadki złoty amulet Oka Horusa, gipsowy sfinks, niedokończony posąg Afrodyty, wapienny ołtarz z fałszywymi drzwiami i szklane lakrimaria. Misją kieruje Eman Abdel Khalek; odkrycia ogłoszono 4 lipca 2026.

Źródło: english.ahram.org.eg

Histobref: Węgiel ukryty w czarnym barwniku ujawnił prawdziwy wiek malowideł z Font-de-Gaume

Naukowcy z CNRS i współpracujących instytucji po raz pierwszy precyzyjnie datowali malowidła z jaskini Font-de-Gaume w Dordogne. Za pomocą mikrospektrometrii Ramana i obrazowania hiperspektralnego wykryli w czarnym pigmencie ślady węgla drzewnego — dotąd sądzono, że barwnik to wyłącznie tlenki żelaza i manganu, których nie da się datować radiowęglowo. Żubr okazał się namalowany między 13 461 a 13 162 lat calBP (skalibrowane lata przed obecnością, czyli przed rokiem 1950), natomiast fragmenty figury przypominającej maskę dały aż trzy różne przedziały czasowe. Oznacza to, że jedno „dzieło” mogło powstawać w epizodach oddzielonych tysiącami lat, a jaskinie były miejscami wielokrotnie odwiedzanymi i przekształcanymi. Praca ukazała się w PNAS.

Źródło: sciencedaily.com

Histobref: Susza na Dunaju wypchnęła na powierzchnię hitlerowskie okręty z 1944 roku

Rekordowo niski poziom wody na Dunaju odsłonił w sierpniu 2026 roku wraki kilkudziesięciu niemieckich okrętów wojennych przy serbskim porcie Prahovo, na odcinku granicznym z Rumunią — widać zardzewiałe kadłuby i złamany maszt, na którym niegdyś wisiała flaga III Rzeszy. Historycy szacują, że we wrześniu 1944 roku Niemcy samozatopili tu do 200 jednostek Flotylli Czarnomorskiej, by opóźnić sowiecką ofensywę na Bałkanach. Część wraków usunęły władze komunistycznej Jugosławii, ale większość została, bo przewoziła materiały wybuchowe i amunicję. Obecnie rząd Serbii przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej próbuje uporać się z wrakami; niski poziom wody niemal zatrzymał ruch statków i zbliżył elektrownie do granicy wyłączenia.

Źródło: abcnews.com

Bonus: wrak z setkami amfor u wybrzeży Andros

Na głębokości 39–44 metrów u greckiej wyspy Andros odkryto wrak statku handlowego z około 600–650 amforami o spiczastych dnach, datowany na koniec V lub początek IV wieku p.n.e. Stanowisko zgłosił informator, a badania prowadził grecki Departament Starożytności Podwodnych. Oprócz ładunku znaleziono fragment ołowianego trzonu kotwicy i kamienie balastowe. To jedno z najważniejszych odkryć podwodnych na Morzu Egejskim od lat.

Źródło: heritagedaily.com

Bonus: najbardziej zachodnia rzymska mozaika w Britannii — willa z łaźnią w Devon

W Halberton w Devon, w ramach projektu SHARE, odsłonięto wysokiej klasy rzymską willę z II–IV wieku n.e. wraz z rozbudowaną łaźnią o dwóch basenach. Znaleziono tam najbardziej zachodnią wielobarwną mozaikę willową w Wielkiej Brytanii — z ośmiopłatkowym motywem kwiatowym i bordiurą typu guilloché. Wśród zabytków są posrebrzana łyżka, szklane intaglia, moździerz z wylewem w kształcie lwiej głowy oraz piece hutnicze. Badania prowadzili Uniwersytet w Exeter i Cotswold Archaeology; stanowisko wskazał ponad 20 lat temu poszukiwacz-amator, a przy wykopaliskach pracowało 163 wolontariuszy przez ponad 3600 godzin.

Źródło: heritagedaily.com

Dodatkowe informacje

To już kolejna odsłona Histobrefu — biuletynu historyczno-archeologicznego zbierającego najciekawsze newsy ze świata nauki i odkryć. Jeśli przegapiliście wcześniejsze wydania, sprawdźcie pozostałe wpisy z serii Histobref.