Histobref po raz kolejny w maju

Jeśli fascynują Cię historie, w których archeologia miesza się z detektywistyczną zagadką, a odkrycia spod pól golfowych, miejskich rynków i śródmiejskich wykopów potrafią nagle przewrócić do góry nogami nasze wyobrażenia o przeszłości, to ten majowy Histobref jest właśnie dla Ciebie. Czeka tu na Ciebie nastolatek, który pod trawnikiem odnajduje „Joshua Cache”, spektakularnie „odzyskany” po 96 latach Ramzes II, ślady dawnego ratusza pod kostrzyńskim brukiem, gdański „najsłynniejszy wykop”, lekarz z Pompejów rozpoznany po miniaturowym zestawie narzędzi oraz chemiczne dowody na najstarsze fermentowane napoje z „ducha puszczy” sprzed 4,5 tys. lat – wszystko zebrane w krótkiej, treściwej formie do przeczytania przy jednej kawie.

Histobref: Nastolatek odkrywa unikalny „Joshua Cache” – starożytny skarb pod polem golfowym w Ohio

Podczas prac ziemnych na polu golfowym w Sugarcreek w stanie Ohio nastoletni Joshua Fetter natrafił na starannie obrobiony kamienny grot, wystający z odsłoniętej ziemi w pobliżu stawu. Zaintrygowany znaleziskiem, kontynuował poszukiwania i na niewielkim obszarze odnalazł łącznie dziewięć kamiennych narzędzi, tzw. bifaców, do których lokalni archeolodzy z Kent State University później dołożyli jeszcze dwa kolejne egzemplarze. Cała grupa 11 perfekcyjnie wykonanych narzędzi trafiła do kolekcji Cleveland Museum of Natural History i zyskała nazwę „Joshua Cache”.

Analiza wykazała, że biface zostały wykonane z krzemienia Upper Mercer, pozyskanego około 43–45 kilometrów od miejsca odkrycia, co sugeruje celowy transport i świadome zdeponowanie narzędzi w tym konkretnym punkcie. Badacze łączą znalezisko z kulturą Adena z wczesnego okresu Woodland, datowaną na około 1 900–2 500 lat temu, choć podkreślają, że interpretacja pozostaje ostrożna ze względu na brak kontrolowanych wykopalisk i szerszego kontekstu archeologicznego. Co istotne, większość narzędzi nie nosi śladów użycia, co otwiera pole do hipotez o ich funkcji – od praktycznego „magazynu” na przyszłość po rytualny depozyt.

Naukowcy podkreślają, że tak dobrze zachowane i jednocześnie zagadkowe znalezisko to rzadkość, a sam „Joshua Cache” stanowi cenne uzupełnienie wiedzy o dawnych społecznościach regionu Ohio River Valley. Odkrycie przypomina też, że istotne dla nauki artefakty mogą kryć się pod zupełnie zwyczajnymi miejscami – od pól golfowych, przez place budowy, po przydomowe ogródki. Co równie ważne, historia ta pokazuje kluczową rolę uważności młodego odkrywcy, który rozpoznał wagę znaleziska i przekazał je specjalistom, umożliwiając dalsze badania i prezentację kolekcji publiczności.

Źródłem tego kawałka Histobrefu: Beneath an Ohio Golf Course, a Young Explorer Makes a Rare Archaeological Discovery.

Histobref: Po 96 latach Ramzes II „odzyskany”. Archeolodzy odnaleźli brakującą górną część kolosalnego posągu

W 1930 roku niemiecki archeolog Günther Roeder odkrył dolną połowę kolosalnego posągu Ramzesa II w El Ashmunein w środkowym Egipcie, szacując, że całość miała około 23 stóp wysokości. Przez blisko stulecie los górnej części rzeźby pozostawał tajemnicą, mimo że okolica starożytnego miasta Hermopolis Magna była od dawna znana z bogactwa ukrytych zabytków. Dolny fragment wciąż jednak czekał na swoje uzupełnienie, by monumentalny wizerunek słynnego faraona znów mógł stanąć w pełnej okazałości.

Przełom nastąpił w marcu 2024 roku, gdy wspólna egipsko-amerykańska misja archeologiczna ogłosiła odkrycie brakującej górnej części posągu, leżącej twarzą do ziemi i mierzącej około 12,5 stopy. Fragment przedstawia Ramzesa II w królewskim nakryciu głowy zwieńczonym kobrą, a co wyjątkowe – na jego powierzchni zachowały się ślady niebieskiej i żółtej polichromii. Dla badaczy to kluczowa wskazówka, która może pomóc odtworzyć pierwotny wygląd rzeźby oraz lepiej zrozumieć kontekst jej powstania.

Po uzyskaniu zgody egipskiej komisji ds. zabytków w 2025 roku rozpoczęto prace konserwatorskie, a na początku 2026 roku obie części połączono i ponownie ustawiono przy północnym wejściu do świątyni w El Ashmunein – w miejscu, gdzie posąg stał ponad 3200 lat temu. Odrestaurowany kolos ma około 22 stopy wysokości, waży ponad 40 ton i jest pierwszym kompletnym posągiem tej skali ze środkowego Egiptu, przebadanym z użyciem nowoczesnych metod archeologicznych. Odkrycie wpisuje się w szerszy projekt „City of the Baboon Project”, który w najbliższych latach ma ujawnić kolejne sekrety starożytnego Hermopolis Magna.

Źródło tego kawałka Histobrefu: After 96 Years, Archaeologists Finally Found the Missing Part of a Legendary Statue.

Histobref: Sensacyjne odkrycie pod rynkiem w Kostrzynie. Archeolodzy natrafili na ślady dawnego ratusza

Kostrzyn w powiecie poznańskim może właśnie dopisywać jeden z najciekawszych rozdziałów swojej historii – podczas badań na tamtejszym rynku archeolodzy odkryli pozostałości budowli, którą wstępnie identyfikują jako dawny ratusz. Pierwsze odkrywki okazały się bardzo obiecujące, a analiza murów wskazuje, że obiekt wzniesiono w technice szalunkowej na przełomie XV i XVI wieku. Informacja o znalezisku szybko zelektryzowała mieszkańców i lokalnych pasjonatów historii.

Badacze podkreślają, że odkryty budynek był najprawdopodobniej całkowicie podpiwniczony, co sugeruje jego duże znaczenie dla ówczesnego miasta. Zachowane relikty pokazują też, że obiekt uległ zniszczeniu w wyniku pożaru, choć dokładny moment tej katastrofy pozostaje na razie nieznany. Jak zaznacza archeolog dr Tomasz Stępnik, odpowiedzi na najważniejsze pytania mają przynieść kolejne etapy badań w centralnej części Kostrzyna.

Odkrycie może znacząco poszerzyć wiedzę o dziejach miejscowości, bo ratusze od wieków były centrum życia administracyjnego, handlowego i społecznego miast. Władze gminy zapowiadają kontynuację prac archeologicznych, licząc na dalsze odkrycia odsłaniające proces rozwoju dawnego Kostrzyna. Mieszkańcy z rosnącym zainteresowaniem śledzą postępy badań, świadomi, że pod brukiem rynku przez setki lat kryły się ślady budowli, która była sercem ich miasta.

Źródła tego kawałka Histobrefu: Sensacyjne odkrycie pod kostrzyńskim rynkiem! Archeolodzy natrafili na ślady dawnego ratusza.

Histobref: Spór o wykrywacze metali wraca. Czy Polska jest gotowa na liberalizację poszukiwań zabytków?

Dyskusja o poszukiwaniach zabytków z użyciem wykrywaczy metali ponownie rozgrzewa środowiska archeologów, konserwatorów i detektorystów. Konferencja Dziekanów i Dyrektorów Wydziałów i Instytutów Archeologii zaapelowała w liście otwartym o wycofanie się z planowanej liberalizacji i wypracowanie nowego modelu ochrony dziedzictwa. Badacze ostrzegają przed chaosem organizacyjnym, brakiem narzędzi kontrolnych oraz ryzykiem utraty bezcennej informacji archeologicznej, której nie da się odtworzyć po wyrwaniu zabytków z kontekstu.

Nowelizacja ustawy z 2023 roku przewiduje, że dorośli będą mogli prowadzić poszukiwania po zgłoszeniu ich przez aplikację mobilną i za zgodą właściciela terenu, bez wcześniejszej zgody wojewódzkiego konserwatora zabytków. Zmienia to logikę systemu – z kontroli uprzedniej na kontrolę następczą – przy czym kluczowa infrastruktura informatyczna i kadrowa wciąż nie istnieje. Krytycy podkreślają, że sama aplikacja nie zastąpi realnej kontroli, a bez odpowiednio finansowanych muzeów, urzędów i specjalistów państwo może dostać więcej zgłoszeń, ale nie większą kontrolę nad dziedzictwem.

Autor tekstu przypomina, że obecny model również nie działał dobrze, jednak przestrzega przed bezrefleksyjnym kopiowaniem rozwiązań z Wielkiej Brytanii, gdzie system współpracy z detektorystami jest kosztowny, przeciążony i nie obejmuje całej skali zjawiska. Zamiast budować logikę „łowienia skarbów”, proponuje nagradzanie odpowiedzialnego postępowania – rzetelnych zgłoszeń, dokumentacji i współpracy – oraz pilotażowe testy nowych rozwiązań w wybranych województwach. Kluczowe ma pozostać jedno: traktowanie dziedzictwa archeologicznego nie jako zbioru przedmiotów do wydobycia, lecz jako nieodnawialnego źródła wiedzy, którego ochrona wymaga spójnego, dobrze przemyślanego systemu.

Źródło tego kawałka Histobrefu: Czy Polska jest gotowa na liberalizację poszukiwań z wykrywaczami metali?

Histobref: Wyjątkowe odkrycie w centrum Gdańska. XIII‑wieczna płyta nagrobna na „najsłynniejszym wykopie”

Na stanowisku archeologicznym Śródmieście I w centrum Gdańska, przy ul. Grodzkiej i Sukienniczej, archeolodzy z firmy ArcheoScan odkryli granitową płytę nagrobną z reliefem krzyża łacińskiego, datowaną na XIII wiek. To pierwsze w tym sezonie znalezisko na słynnym wykopie, który powstał w miejscu dawnej lodziarni „Miś”. Badacze spodziewają się, że pod płytą znajduje się kolejny średniowieczny pochówek.

Archeolog Sylwia Kurzyńska podkreśla, że płyta najprawdopodobniej znajduje się in situ, czyli w miejscu pierwotnego złożenia, co jest rzadką i szczególnie cenną sytuacją badawczą. Prace prowadzone są od 2023 roku i są związane m.in. z przygotowaniami do wydobycia odkrytych wcześniej pozostałości drewnianego kościoła z około 1140 roku. To właśnie w trakcie tych sezonów wykopaliskowych udało się już odsłonić dziewięć płyt nagrobnych, w tym siedem granitowych, piaskowcową z arkadą i maswerkiem oraz wapienną z wizerunkiem rycerza.

Znaleziska przy Grodzkiej i Sukienniczej, jak wskazuje Wojewódzka Rada Ochrony Zabytków, mają znaczenie nie tylko dla badań nad średniowiecznym Pomorzem, ale też dla szerszego obrazu dziejów średniowiecznej Europy. Odkrycia doprowadziły już do powołania specjalnej komisji ekspertów i rozszerzenia wykopu na całą ul. Sukienniczą. Gdański „najsłynniejszy wykop” umacnia swoją reputację miejsca, gdzie z warstwa na warstwę odsłaniana jest wielowiekowa historia miasta ukryta pod współczesną zabudową.

Źródło tego kawałka Histobrefu: Wyjątkowe odkrycie w centrum Gdańska. Archeolodzy pokazali zdjęcia.

Histobref: Niezwykłe odkrycie w Pompejach. Lekarza sprzed 2 tys. lat zidentyfikowano po zestawie narzędzi medycznych

 Parku Archeologicznym w Pompejach badacze po latach ponownej analizy materiałów z tzw. Ogrodu Uciekinierów zidentyfikowali wśród ofiar erupcji Wezuwiusza z 79 roku n.e. lekarza. Przełom przyniosło zbadanie niewielkiej skrzynki ukrytej wewnątrz gipsowego odlewu jednej z czternastu osób odkrytych w tym miejscu jeszcze w 1961 roku. W środku znajdowały się osobiste przedmioty właściciela, w tym futerał z tajemniczą zawartością.

Zastosowanie tomografii komputerowej, promieni rentgenowskich i rekonstrukcji 3D pozwoliło zajrzeć do wnętrza skrzynki, nie naruszając delikatnego odlewu. Archeolodzy odkryli w niej płytkę łupkową służącą do przygotowywania substancji medycznych lub kosmetycznych oraz zestaw drobnych metalowych narzędzi interpretowanych jako przyrządy chirurgiczne. To właśnie ten miniaturowy „gabinet lekarski w pudełku” stał się podstawą do hipotezy, że właścicielem przedmiotów i zarazem ofiarą katastrofy był rzymski medyk.

Badacze podkreślają, że odkrycie jest efektem interdyscyplinarnej współpracy archeologów, konserwatorów, antropologów, radiologów oraz specjalistów od modelowania cyfrowego. Dyrektor parku Gabriel Zuchtriegel zwrócił uwagę, że lekarz zabierał swoje narzędzia w ucieczce prawdopodobnie po to, by móc odbudować życie i pomagać innym w nowym miejscu. Jak podkreśla, to „małe, ale znaczące” odkrycie jest hołdem dla wszystkich, którzy dziś wykonują ten zawód z poczuciem odpowiedzialności i służby społeczności.

Źródło tego kawałka Histobrefu: Niezwykłe odkrycie w Pompejach: lekarz zidentyfikowany dzięki instrumentom medycznym.

Histobref: Duch puszczy sprzed 4,5 tys. lat? Ślady najstarszych napojów alkoholowych w ceramice z Supraśla i Skrzeszewa

Najnowsze analizy chemiczne naczyń związanych z kulturą pucharów dzwonowatych z Supraśla i Skrzeszewa sugerują, że co najmniej część z nich miała kontakt z fermentowanymi napojami. Badania zespołu archeologów i chemików z Uniwersytetu Warszawskiego oraz Politechniki Łódzkiej, opublikowane w czasopiśmie „Archaeometry”, wskazują, że w porowatej strukturze ceramiki zachowały się ślady złożonych mieszanek zbóż, owoców i innych składników roślinnych. To mogą być najstarsze chemiczne ślady napojów alkoholowych w tej części Europy, choć naukowcy podkreślają, że nie można ich wprost nazwać „piwem” w dzisiejszym rozumieniu.

W próbkach z naczyń datowanych na ok. 4500–3700 lat temu wykryto m.in. kwas mlekowy, octowy, lewulinowy oraz związki wiązane z aktywnością bakterii i drożdży, a także markery pszenicy i jęczmienia oraz komponenty owocowe i żywiczne. Łącznie 9 z 13 analizowanych fragmentów ceramiki mogło mieć kontakt z produktami fermentacji, najpewniej złożonymi napojami łączącymi zboża, owoce i dodatki roślinne. Szczególnie istotny jest kontekst funeralno-rytualny stanowisk w Supraślu – sugeruje to, że takie trunki mogły odgrywać rolę w obrzędach, a nie być jedynie elementem codziennej diety.

Odkrycie rzuca nowe światło na pogranicze północno-wschodniej Polski u progu epoki brązu, gdzie krzyżowały się wpływy łowiecko-zbierackiego kręgu niemeńskiego i pastersko-rolniczych społeczności związanych z kulturą amfor kulistych, ceramiki sznurowej i pucharów dzwonowatych. Co ważne, w regionie brak jednoznacznych dowodów na lokalną uprawę zbóż w tak wczesnym okresie, co sugeruje, że surowce lub gotowe napoje mogły docierać tu drogą wymiany z Kujaw czy ziemi chełmińskiej. Wyniki badań pokazują, że dzisiejsze Podlasie nie było peryferyjną strefą, lecz aktywnym obszarem kontaktu, w którym nowe praktyki – w tym związane z fermentowanymi napojami – wpisywały się w symbolikę i rytuały społeczności „ducha puszczy”.

Źródło tego kawałka Histobrefu: Duch puszczy sprzed 4500 lat? Nowe badania ceramiki z Supraśla i Skrzeszewa.

Dodatkowe informacje

Na blogu już kilkukrotnie publikowałem Histobref i tutaj można odnaleźć listę wpisów.