Douglas Kelley — człowiek znany jako psychiatra z Norymbergi

Poznaj niezwykłą historię Douglasa Kelleya, psychiatry, który podczas procesów norymberskich zgłębiał umysły nazistowskich przywódców i rzucił nowe światło na źródła zła. Artykuł o Kelley’u to fascynująca opowieść o spotkaniu nauki z historią, o przełamaniu stereotypów dotyczących sprawców najstraszliwszych zbrodni oraz o osobistych dramatach wybitnego lekarza. Jeśli chcesz dowiedzieć się, jakie wnioski wyciągnął Douglas Kelley, jakie kontrowersyjne diagnozy postawił i dlaczego jego badania do dziś budzą duże emocje wśród historyków, koniecznie przeczytaj ten tekst.

​Jak doświadczenia z przeszłości ukształtowały karierę, którą zrobił Douglas Kelley

Douglas Kelley część swojego dzieciństwa spędził w niezwykle nietypowym, wręcz mrocznym otoczeniu. Jego dziadek od strony matki, Charles McGlashan, był autorem pierwszej książki poświęconej tragicznej wyprawie Donnera, jednej z najbardziej znanych historii okresu gorączki złota, zakończonej zimowym uwięzieniem pionierów w górach Sierra Nevada i dramatycznym sięgnięciem po kanibalizm. Wychowywanie się w cieniu tak wstrząsającej opowieści z pewnością wpłynęło na wrażliwość, jaką rozwinął Kelley.​

McGlashan nie tylko opisał losy wyprawy, lecz także stworzył prywatne muzeum w pobliżu miejsca tragedii, wypełnione makabrycznymi eksponatami. Odwiedzający mogli zobaczyć kości oraz narzędzia używane przez uwięzionych pionierów, a Douglas miał kontakt z tą ponurą scenerią już jako dziecko. Takie doświadczenia budowały w nim świadomość, jak daleko potrafi posunąć się człowiek w sytuacji skrajnego zagrożenia i desperacji.​

Na tym tle nie zaskakuje, że Kelley związał swoje dorosłe życie z medycyną, wybierając jako specjalizację psychiatrię. Jeszcze przed wstąpieniem do armii pełnił funkcję dyrektora szpitala psychiatrycznego w San Francisco, gdzie rozwijał się jako lekarz i badacz. To właśnie wtedy Douglas Kelley zaczął specjalizować się w testach Rorschacha, które później wykorzysta w przełomowych badaniach podczas procesów norymberskich.​

W jego biografii ważne miejsce zajmuje także życie prywatne. W 1940 roku Douglas Kelley poślubił Alice Vivienne Hill, rozpoczynając nowy etap, zarówno osobisty, jak i zawodowy. Wkrótce jednak na jego los wpłynie kolejny wielki wstrząs historii – przystąpienie Stanów Zjednoczonych do II wojny światowej, które otworzy przed nim drogę do roli jednego z najsłynniejszych psychiatrów swoich czasów.

Kelley i nazistowskie elity przed sądem

W 1942 roku trzydziestoletni Douglas Kelley otrzymał powołanie do wojska i został wysłany do Europy, gdzie zajmował się żołnierzami zmagającymi się ze stresem bojowym. Wojenne doświadczenia okazały się dla niego niezwykle obciążające i stopniowo odbijały się również na jego własnej psychice, zapowiadając jeszcze trudniejsze wyzwania, które dopiero miały nadejść.​

Wkrótce Kelley został wyznaczony na głównego psychiatrę podczas pierwszych miesięcy procesów norymberskich. Współpracując z amerykańskim psychologiem Gustavem Gilbertem, Douglas Kelley badał, czy oskarżeni są poczytalni i kompetentni do udziału w postępowaniu sądowym, a jego zadaniem było wyjaśnienie źródeł ich zachowań bez podejmowania prób leczenia.​

Przez pięć miesięcy Douglas Kelley przebadał dwudziestu dwóch wysokich rangą członków nazistowskich elit, w tym Hermanna Göringa i Rudolfa Hessa. W swoich analizach wykorzystywał zarówno metody kliniczne, jak i projekcyjne, w tym test Rorschacha, prowadził rozbudowane wywiady, a także analizował pismo i zachowanie osadzonych. Na tej podstawie Douglas Kelley tworzył psychologiczne profile więźniów oraz przygotowywał opinie dla sędziów i prokuratorów procesów norymberskich.​

Spośród wszystkich badanych Douglas Kelley uznał za psychicznie chorą tylko jedną osobę – Roberta Leya, przywódcę Niemieckiego Frontu Pracy, który w 1945 roku popełnił samobójstwo w norymberskim więzieniu. Najsilniejsze wrażenie wywarł na nim jednak Hermann Göring, którego Douglas Kelley opisywał jako człowieka inteligentnego, błyskotliwego i czarującego, ale całkowicie pozbawionego empatii.​

Wnioski, do których doszedł Douglas Kelley, często różniły się od ocen Gustava Gilberta, bardziej skłonnego do określania oskarżonych mianem psychopatów. To właśnie badania i obserwacje, których autorem był Douglas Kelley, do dziś przyciągają uwagę historyków i naukowców, ponieważ pokazują zło nie jako wytwór „obłędu”, ale jako niepokojąco „normalny” element ludzkiego świata.

​Jak Douglas Kelley zobaczył w nazistach „zwyczajnych” ludzi i ostrzegł przed banalnością zła?

Doświadczenia, jakie zdobył Douglas Kelley w Norymberdze, skłoniły go do głębokiej refleksji nad tym, skąd bierze się zło w ludziach. W jego ocenie – z wyjątkiem Roberta Leya – żaden z badanych nazistów nie wykazywał zaburzeń psychicznych, które mogłyby tłumaczyć ich czyny i zdejmować z nich odpowiedzialność za popełnione zbrodnie, co stało w sprzeczności z oczekiwaniami ówczesnej opinii publicznej. Douglas Kelley podważał w ten sposób wygodny mit, że do takiej skali okrucieństwa zdolni są wyłącznie ludzie „chorzy umysłowo”.​

Douglas Kelley wskazywał jednak na zestaw niepokojących cech wspólnych swoich rozmówców, które wyraźnie wpływały na ich działania. Wymieniał wśród nich nieposkromioną ambicję, skrajny pracoholizm, narcystyczną osobowość oraz przesadny patriotyzm, wykorzystywany jako usprawiedliwienie dla działań nazistowskiego reżimu. Jednocześnie Douglas Kelley podkreślał, że w „normalnych” warunkach te cechy nie musiałyby prowadzić do zbrodni, a w rzeczywistości można je odnaleźć u wielu zwykłych ludzi, przez co Hermann Göring w jego ujęciu nie różnił się aż tak bardzo od przeciętnego „Kowalskiego”.​

W ocenie, jaką formułował Douglas Kelley, dwudziestu jeden norymberskich oskarżonych było przede wszystkim produktem środowiska, w którym dorastali, działali i które sami współtworzyli. Autor biografii „Göring i psychiatra. Tragiczny pojedynek umysłów”, Jack El-Hai, zwraca uwagę, że Douglas Kelley łączył rozwój nazistowskiej ideologii z obecnymi od lat w niemieckiej kulturze tendencjami do brutalizacji polityki i pogardy wobec innych narodów. Od końca XIX wieku po okres I wojny światowej niemieccy przywódcy głosili hasła eksterminacji wrogów i wyższości Niemców, a naziści jedynie dostroili się do atmosfery, która już wcześniej istniała.​

Douglas Kelley, odwołując się do semantyki ogólnej, podkreślał także znaczenie emocjonalnego myślenia mas, które utrudnia intelektualną i krytyczną refleksję. W jego ujęciu Hitler dysponował społeczeństwem skłonnym reagować emocjonalnie i gotowym do czczenia propagandystów takich jak Goebbels, Streicher czy Ley, co umożliwiło normalizację skrajnie niebezpiecznych idei. W ten sposób Douglas Kelley pozostawił po sobie nie tylko portrety psychologiczne nazistów, lecz także mrożącą krew w żyłach diagnozę tego, jak łatwo zło może stać się „zwyczajne” w sprzyjającym mu środowisku.

​Douglas Kelley po Norymberdze – naukowiec, który ostrzegał przed powrotem totalitaryzmu, sam przegrywając walkę z własnymi demonami

Doświadczenia wyniesione z Norymbergi zainspirowały go do napisania książki „22 Cells in Nuremberg. A Psychiatrist Examines the Nazi Criminals”, w której Douglas Kelley szczegółowo przedstawił swoje wnioski z badań nad nazistowskimi zbrodniarzami. Po powrocie do USA kontynuował karierę psychiatry, publikując kolejną książkę poświęconą testowi Rorschacha i obejmując kierownictwo szpitala psychiatrycznego w Karolinie Północnej. Następnie Douglas Kelley wrócił do Kalifornii, gdzie został profesorem psychiatrii i kryminologii na Uniwersytecie w Berkeley oraz pracował jako konsultant dla policji, więziennictwa i wojska, badając motywy psychologiczne przestępców i eksperymentując nad tzw. serum prawdy.​

Coraz bardziej niepokoiła go przyszłość Stanów Zjednoczonych, a swoje obserwacje Douglas Kelley formułował w mocnych, ostrzegawczych słowach. Podkreślał, że w ówczesnej Ameryce widzi niewiele realnych barier, które uniemożliwiłyby powstanie reżimu na wzór nazistowski, oraz że dostrzega te same niebezpieczne tendencje do eliminowania mniejszości. Jako remedium Douglas wskazywał zniesienie ograniczeń w uczestnictwie w wyborach, rozwój edukacji nastawionej na krytyczne myślenie, tonowanie emocji w debacie publicznej i odrzucanie polityków budujących swoją pozycję na rasistowskich i religijnych uprzedzeniach.​

Za publicznym autorytetem krył się jednak człowiek uwikłany w głębokie, osobiste dramaty. Kelley miał z żoną trójkę dzieci, ale mimo tego nie zaznał spokojnego życia rodzinnego. Zmagał się z poważnym alkoholizmem, napadami gniewu i narastającymi myślami samobójczymi, które ostatecznie doprowadziły go do odebrania sobie życia poprzez zażycie kapsułki cyjanku w obecności rodziny w Nowy Rok 1958 roku.​

Mimo tragicznego końca Kelley pozostawił po sobie dorobek naukowy, z którego badacze korzystają do dziś, zwłaszcza w kontekście analiz natury III Rzeszy i mechanizmów zła. Liczne pamiątki po jego pracy w Norymberdze, a także dokumenty i notatki Douglasa Kelleya, przechowywane są obecnie w archiwach United States Holocaust Memorial Museum, stanowiąc ważne źródło wiedzy o historii i psychologii sprawców ludobójstwa.​

Źródła i inspiracje

Źródłem tekstu historycznego jest artykuł na portalu Ciekawostki Historyczne o nazwie Douglas Kelley – psychiatra z Norymbergi.